Klaustrofobia nie wyklucza badania rezonansem magnetycznym. O tym, jak pacjent zniesie badanie, decydują przede wszystkim średnica tunelu aparatu, kierunek wjazdu do aparatu (głową lub nogami do przodu) oraz czas trwania badania. Wszystkie trzy parametry można sprawdzić jeszcze przed zapisem. Poniżej wyjaśniamy, jak to zrobić, jak przygotować się do badania i co robić, gdy lęk pojawi się w trakcie.
Spis treści
Czym jest klaustrofobia i dlaczego nasila się w aparacie MRI?
Klaustrofobia to zaburzenie lękowe z grupy fobii specyficznych. Osoba cierpiąca na nią odczuwa silny lęk w zamkniętej przestrzeni, nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia. Aparat MRI łączy trzy czynniki wyzwalające: ciasny tunel, głośną pracę urządzenia i konieczność leżenia bez ruchu przez 15-45 minut.
Objawy klaustrofobii mają różne nasilenie. Najczęstsze z nich to przyspieszone bicie serca, uczucie duszności, zawroty głowy, zimne poty, drżenie rąk i uczucie ciężkości w klatce piersiowej. W skrajnych przypadkach pojawia się atak paniki z przekonaniem, że brakuje powietrza. Lęk przed zamkniętymi przestrzeniami ujawnia się także w codziennym życiu: w windzie, w wagonie metra, podczas podróży samolotem czy na fotelu stomatologicznym.
Przyczyny klaustrofobii są złożone. Obejmują doświadczenia z dzieciństwa (np. zamknięcie w małym pomieszczeniu), uwarunkowania genetyczne oraz reakcje lękowe wyuczone przez obserwację bliskich osób.
Problem dotyczy mniejszości pacjentów. W badaniu kohortowym obejmującym ponad 55 tys. osób (Dewey i wsp., Journal of Magnetic Resonance Imaging, 2007) zdarzenia związane z klaustrofobią wystąpiły u około 2% badanych. Odsetek ten był wyższy u kobiet oraz przy badaniach, w których głowa znajduje się w tunelu.
Czy osoba z klaustrofobią może wykonać rezonans magnetyczny?
Tak. Klaustrofobia jest przeciwwskazaniem względnym, a nie bezwzględnym. Badanie wykonuje się po odpowiednim przygotowaniu: dobraniu aparatu, ustaleniu ułożenia ciała, przećwiczeniu technik oddechowych, a w razie potrzeby po przyjęciu leku przepisanego przez lekarza.
Przeciwwskazania bezwzględne to m.in. rozrusznik serca niedopuszczony do badań MR, implant ślimakowy oraz metaliczne ciało obce w obrębie gałki ocznej. Klaustrofobia do tej grupy nie należy.
Alternatywą bywa tomografia komputerowa. Pierścień tomografu jest krótki, a samo skanowanie trwa zwykle od kilkudziesięciu sekund do kilku minut. Tomografia wykorzystuje jednak promieniowanie jonizujące i gorzej obrazuje tkanki miękkie, np. więzadła, łąkotki czy rdzeń kręgowy. O zamianie rezonansu na tomografię decyduje lekarz kierujący.
Jakie rodzaje aparatów do rezonansu są dostępne w Warszawie?
Warszawskie pracownie używają trzech typów aparatów: standardowego tunelowego o średnicy około 60 cm, tunelowego z szerokim otworem 70 cm oraz otwartego, czyli beztubowego. Typy te różnią się przestrzenią wokół ciała, siłą pola magnetycznego, czasem badania i jakością obrazów.
| Typ aparatu | Konstrukcja | Typowe pole magnetyczne | Znaczenie przy klaustrofobii |
| Tunelowy standardowy | tunel o średnicy ok. 60 cm | 1,5 T lub 3 T | najmniej przestrzeni wokół twarzy i ramion |
| Tunelowy z szerokim otworem | tunel o średnicy ok. 70 cm, często krótszy | najczęściej 1,5 T | ok. 10 cm więcej przestrzeni przy jakości obrazu aparatu wysokopolowego |
| Otwarty (beztubowy) | dwie płyty magnesu, otwarte boki | zwykle poniżej 1 T | najwięcej przestrzeni, ale dłuższe badanie i niższa rozdzielczość obrazów |
Aparat otwarty nie zawsze jest najlepszym wyborem. Słabsze pole magnetyczne wydłuża czas badania, a dłuższe leżenie bez ruchu dla części osób jest trudniejsze niż sama ciasność tunelu. W randomizowanym badaniu klinicznym (Enders i wsp., PLoS One, 2011) aparat otwarty nie zmniejszył istotnie liczby reakcji klaustrofobicznych w porównaniu z aparatem o krótkim, szerokim tunelu. Część badań, np. multiparametryczny rezonans prostaty, wymaga ponadto aparatu wysokopolowego.
Jak pozycja ciała wpływa na komfort badania?
Pozycja ciała decyduje o tym, czy głowa znajdzie się w tunelu. Przy badaniu kolana, stawu skokowego lub stopy pacjent wjeżdża do aparatu nogami do przodu, a głowa zwykle pozostaje na zewnątrz. Przy badaniu głowy i kręgosłupa szyjnego głowa zawsze znajduje się wewnątrz tunelu.
| Badany obszar | Kierunek wjazdu | Położenie głowy |
| Głowa, przysadka, oczodoły, zatoki | głową do przodu | wewnątrz tunelu, w cewce |
| Kręgosłup szyjny i piersiowy | głową do przodu | wewnątrz tunelu |
| Bark, jama brzuszna | głową do przodu | wewnątrz tunelu |
| Kręgosłup lędźwiowy | najczęściej głową do przodu | blisko wylotu tunelu |
| Biodra, miednica mniejsza, prostata | zależnie od pracowni i protokołu | przy wylocie tunelu lub na zewnątrz |
| Kolano, staw skokowy, stopa | nogami do przodu | zwykle poza aparatem |
Kierunek ułożenia ustala technik elektroradiologii na podstawie protokołu badania. Pytanie o ułożenie przy konkretnym badaniu najlepiej zadać już przy rejestracji. Dla osoby z klaustrofobią informacja, że głowa zostanie poza aparatem, często rozwiązuje problem jeszcze przed wizytą.
Na co zwrócić uwagę, wybierając pracownię rezonansu w Warszawie?
Pacjent z klaustrofobią powinien przed zapisem ustalić 6 kwestii: średnicę tunelu, kierunek wjazdu, przewidywany czas badania, sposób kontaktu z personelem, możliwość obecności bliskiej osoby oraz dostępne udogodnienia. Rejestracja udziela tych informacji telefonicznie.
- Zapytaj o średnicę tunelu. Aparat o średnicy 70 cm daje więcej miejsca na ramiona i większy odstęp nad twarzą niż aparat 60 cm.
- Zapytaj, czy badany obszar wymaga wjazdu głową do przodu.
- Zapytaj o czas badania i liczbę sekwencji. Badanie składa się z kilku serii pomiarowych trwających zwykle 2-6 minut, a technik może zapowiadać czas każdej z nich.
- Zapytaj o kontakt z personelem. Standardem jest gruszka alarmowa i interkom, a personel medyczny obserwuje pacjenta przez cały czas.
- Zapytaj, czy bliska osoba może wejść do pomieszczenia z aparatem. Musi wtedy wypełnić ankietę bezpieczeństwa i zostawić metalowe przedmioty poza pracownią.
- Zapytaj o muzykę w słuchawkach i dodatkowe udogodnienia, np. opaskę na oczy.
Przykładem placówki, która podaje te parametry, jest pracownia MRI Diagnostyka na warszawskich Bielanach. Placówka informuje, że większość badań odbywa się bez wjazdu głową do aparatu, a pacjent przed badaniem wybiera muzykę odtwarzaną w słuchawkach.
Jak przygotować się do rezonansu, mając klaustrofobię?
Przygotowanie zaczyna się kilka dni przed badaniem. Obejmuje zgłoszenie lęku przy rejestracji, przećwiczenie techniki oddechowej, zaplanowanie powrotu do domu i wybór wygodnego stroju bez metalu. Pacjent, który zna przebieg badania, nie jest zaskakiwany przez odgłosy aparatu ani ruch stołu.
Kilka dni przed badaniem
- Zgłoś klaustrofobię przy rejestracji. Personel zaplanuje więcej czasu na rozmowę i ułożenie.
- Przećwicz oddychanie 4-6: wdech nosem przez 4 sekundy, wydech ustami przez 6 sekund. Wydłużony wydech zwalnia akcję serca.
- Przejdź w myślach przebieg badania: ułożenie na ruchomym stole, wjazd do tunelu, głośne stukanie i buczenie, wysunięcie stołu.
- Skonsultuj z lekarzem ewentualny lek uspokajający.
- Ustal, kto odbierze cię z pracowni, gdy przyjmiesz lek.
W dniu badania
- Przyjdź 15 minut wcześniej, aby spokojnie wypełnić ankietę.
- Ogranicz kawę i napoje energetyczne, które nasilają objawy lęku.
- Załóż wygodny strój bez metalowych elementów.
- Poproś technika o krótkie pokazanie aparatu przed ułożeniem.
- Zamknij oczy, zanim stół wjedzie do tunelu.
Zamknięte oczy działają prosto: pacjent nie widzi bliskiej ściany tunelu, więc mózg nie dostaje bodźca wzrokowego, który wyzwala lęk. Kolejne techniki radzenia sobie z lękiem opisuje poradnik rezonans magnetyczny a klaustrofobia.
Co zrobić, gdy w trakcie badania pojawi się lęk?
Atak paniki podczas rezonansu nie wymaga przetrwania w milczeniu. Pacjent naciska gruszkę alarmową, a technik przerywa sekwencję, wysuwa stół i rozmawia z pacjentem. Po krótkiej przerwie badanie zwykle daje się kontynuować, a sekwencje wykonane wcześniej pozostają zapisane.
W trakcie badania pomagają 4 techniki:
- Skupiaj uwagę na oddechu 4-6 i licz kolejne wydechy.
- Słuchaj zapowiedzi technika o czasie następnej sekwencji, dzieląc badanie na krótkie, przewidywalne odcinki.
- Odtwarzaj w wyobraźni znaną trasę spaceru albo przyjemne miejsce, w szczegółach.
- Rozluźniaj kolejno mięśnie stóp i dłoni, nie zmieniając pozycji ciała.
Ruch w trakcie sekwencji rozmywa obraz i wymusza powtórzenie serii. Lepiej zasygnalizować narastający lęk wcześnie, w przerwie między sekwencjami, niż poruszyć się w środku pomiaru.
Czy można wziąć coś na uspokojenie przed rezonansem?
Tak, ale lek przeciwlękowy przed rezonansem przepisuje lekarz, najczęściej lekarz rodzinny lub psychiatra, po ocenie stanu zdrowia i przyjmowanych leków. Pacjent informuje o leku pracownię, a po badaniu nie prowadzi samochodu, dlatego potrzebuje osoby towarzyszącej.
Leki z grupy benzodiazepin, np. alprazolam (Xanax), są dostępne wyłącznie na receptę. Dawkę i porę przyjęcia ustala lekarz. Nie wolno przyjmować leków przepisanych innej osobie ani łączyć ich z alkoholem. Preparaty ziołowe bez recepty, np. z melisą, działają łagodnie i przy nasilonej klaustrofobii zwykle nie wystarczają.
Sedację dożylną lub znieczulenie ogólne stosuje się w ośrodkach, w których podczas badania obecny jest anestezjolog. Z tej metody korzystają głównie dzieci oraz dorośli, u których inne sposoby zawiodły.
Kiedy klaustrofobia wymaga leczenia niezależnie od badania?
Leczenie klaustrofobii jest wskazane, gdy lęk przed zamkniętymi przestrzeniami ogranicza codzienne funkcjonowanie: utrudnia jazdę windą lub metrem, podróż samolotem albo wizytę u dentysty. Najlepiej przebadaną metodą jest terapia poznawczo-behawioralna z elementami terapii ekspozycyjnej.
Terapia ekspozycyjna polega na stopniowym, kontrolowanym kontakcie z sytuacją wywołującą lęk, aż reakcja lękowa słabnie. Lekarz psychiatra włącza leczenie farmakologiczne, np. leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, gdy klaustrofobia współwystępuje z innymi zaburzeniami lękowymi. Terapia przynosi największą korzyść osobom, które czeka seria badań kontrolnych, np. pacjentom ze stwardnieniem rozsianym, u których rezonans powtarza się co 6-12 miesięcy.
Jakie pytania najczęściej zadają pacjenci z klaustrofobią?
Jak oddychać podczas rezonansu magnetycznego?
Spokojnie i przeponowo, z wydechem dłuższym od wdechu. Przy badaniu jamy brzusznej technik prosi o wstrzymanie oddechu na kilkanaście sekund i zawsze zapowiada ten moment przez interkom.
Ile trwa badanie rezonansem magnetycznym?
Badanie jednego obszaru trwa zwykle 15-45 minut. Podanie kontrastu wydłuża je o kilka do kilkunastu minut.
Czy bliska osoba może trzymać pacjenta za rękę?
Tak, po wypełnieniu ankiety bezpieczeństwa. Przy badaniach wykonywanych nogami do przodu osoba towarzysząca siedzi przy aparacie i ma kontakt z dłonią pacjenta.
Czy po rezonansie trzeba oczyszczać organizm?
Nie. Pole magnetyczne nie pozostawia śladu w organizmie. Po badaniu z kontrastem zaleca się wypicie większej ilości wody, ponieważ środek kontrastowy wydalają nerki, u zdrowej osoby w większości w ciągu doby.
Gdzie można umówić rezonans magnetyczny na Bielanach?
Jedną z placówek, które ofertuję rezonans magnetyczny na terenie warszawskich Bielan jest MRI Diagnostyka. MRI Diagnostyka to pracownia rezonansu magnetycznego przy Al. Zjednoczenia 36 lok. 4, 01-830 Warszawa (Stare Bielany). Pracownia mieści się na parterze, bez barier dla osób poruszających się na wózku, w pobliżu metra linii M1 i parkingu dla pacjentów. Rejestracja działa od poniedziałku do soboty w godz. 8:00-20:00 (w soboty do 14:00) pod numerami 22 688 70 10 i 797 174 312. Większość badań wykonuje się bez skierowania, a wyniki można odebrać online. Lokalizacja placówki umożliwia wygodny dojazd nie tylko z Bielan, ale także z okolicznego Źoliborza, Bemowa, Białołęki czy Łomianek.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzję o rodzaju badania i ewentualnych lekach podejmuje lekarz.